म जात होइन, मान्छे हुँ ! 

जात व्यवस्था मेरो बुझाइमा मानवता विरुद्धको दीर्घकालीन मानसिक नियन्त्रण प्रणाली हो, जुन धर्म, परम्परा र संस्कृतिको नाममा पुस्तौँदेखि पुस्तासम्म साँचिँदै आएको छ। यो केवल सामाजिक विभाजनको संरचना होइन, यो यस्तो अदृश्य दण्ड प्रणाली हो, जसले मान्छेलाई उसले जन्मिने क्षणदेखि नै श्रेणीमा बाँधिदिन्छ, र त्यो श्रेणीलाई परिवर्तन गर्न सक्ने कुनै प्राकृतिक बाटो खुला राख्दैन।

यस व्यवस्थाको सबैभन्दा खतरनाक पक्ष भनेको यसको सामान्यीकरण हो—जहाँ अन्यायलाई परम्परा भनिन्छ, र विभाजनलाई संस्कार ठानिन्छ।

हामीले बुझ्नुपर्छ कि जात व्यवस्था कुनै दैवीक व्यवस्था थिएन, न त उत्पीडित जातिहरूले यसको निर्माण गरेका थिए। यो एक योजनाबद्ध सत्तात्मक संयन्त्र हो, जसमा शक्तिशाली वर्गले धर्मलाई ढाल बनायो, संस्कृतिलाई जन्जिर बनायो, र उत्पीडितहरूलाई सामाजिक स्वीकृतिको लोभमा बाँधिराख्यो।

इतिहासले देखाएको छ—जहाँ धर्म र सत्ता एउटै थालमा पस्किन्छ, त्यहाँ सत्यको खाँचो महसुस गरिँदैन। जात व्यवस्था त्यसैको उदाहरण हो—जहाँ ब्राह्मणवादी संरचनाले आफूलाई शुद्ध घोषित गर्दै अरूलाई अछुत, अपवित्र र सेवा गर्न योग्य बनायो।

आजको समयमा कतिपयले भन्छन्, जातीय विभाजन पहिलेजस्तो रहेन। तर सत्य यो हो कि यो अझ सूक्ष्म, अझ परिष्कृत, र अझ खतरनाक रूपमा जीवित छ। शिक्षित समाजभित्र, सरकारी कार्यालयहरूमा, प्रेम र विवाहको निर्णयमा, भाषा र हाँसोका ढाँचामा, अझ भनौँ—हाम्रो चेतनाको गहिराइसम्म यो विभाजनको बीउ गाडिएको छ।

जातीय पहिचान केवल थरको विषय रहेन, यो आज अवसर, पहुँच र आत्मसम्मानसँग गाँसिएको गहिरो सामाजिक मूल्य बनिसकेको छ।

जात व्यवस्थाविरुद्धको लडाइँ केवल कानून बनाएर सकिँदैन। यो लडाइँ आत्मा र सोचको लडाइँ हो। यसका लागि हामीले सोच्नैपर्ने हुन्छ—हामी किन अझै पनि मान्छेलाई उसले पाएको थर, भाषा, धर्म वा भेषको आधारमा मूल्याङ्कन गर्छौं? हामी किन मान्छेको मानवीयता भन्दा पहिले उसको जात थाहा पाउन खोज्छौं? किन केही थरका मान्छे अझै पनि आत्मविश्वासका साथ बोल्न सक्दैनन्, हाँस्न सक्दैनन्, आफ्नो परिचय खुलाउन डराउँछन्?

मेरो लागि जात व्यवस्थाको अन्त्य केवल एक राजनीतिक मुद्दा होइन, यो एक चेतनात्मक क्रान्तिको आवश्यकता हो। हामीले धर्मलाई प्रश्न गर्नुपर्छ, संस्कारलाई परख्नुपर्छ, र परम्पराको नाममा जोगाइएका अन्यायलाई चिर्दै जानुपर्छ।

समाधान धर्म त्याग्नमा छैन, न त धर्मकै नाममा सबै सहनुमा छ। समाधान हो—मानवताको पक्षमा उभिनु, र कुनै पनि विभाजनकारी संरचनाको विरुद्ध बोल्ने साहस राख्नु।

जात व्यवस्थाविरुद्ध आवाज उठाउनु कुनै वर्ग विशेषको कार्य होइन, यो प्रत्येक न्यायप्रिय, विवेकशील र आत्मसम्मानित मानवको जिम्मेवारी हो। जबसम्म एक जनाको आत्मसम्मान दबिन्छ, तबसम्म हामी बाँकी सबै पनि स्वतन्त्र छैनौं।