नेपालको शिक्षा प्रणाली : वर्तमान अवस्था, समस्या र भविष्यको आवश्यकता

• • • • • • • • • बिशाल गिरी

नेपालको शैक्षिक अवस्था र प्रणाली : नेपालमा शिक्षा प्रणाली  संविधानअनुसार मौलिक हक कै रूपमा मानिन्छ।प्राथमिकदेखि माध्यमिक तहसम्म निःशुल्क शिक्षा सुनिश्चित गरिएको छ तर सरकारले नीति तथा कार्यक्रममा मात्रै सिमित बनाएको छ कार्यन्वयनमा लापरबाही वेवास्ता प्रसस्त छ।हाल साक्षरता दर ७६% भन्दा माथि पुगेको छ, विद्यालय भर्ना दर बढेको छ,विश्वविद्यालयहरूको संख्या बढेको  छ, र शिक्षामा लैंगिक समानता पनि क्रमशः देखिन थालेको छ।तर, अझै पनि नेपालको शिक्षा प्रणालीमा थुप्रै कमी कमजोरीहरू विद्यमान छन्: निजी विद्यालय र सरकारी विद्यालयबीच ठूलो खाडल छ।ग्रामीण भेगमा अझै गुणस्तरीय शिक्षा पहुँच छैन।अझै पनि पाठ्यपुस्तक र परीक्षामुखी छ।व्यावहारिक सीप, अनुसन्धान र सिर्जनात्मकतालाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइएको छैन।कतिपय शिक्षक तालिम र आवश्यक स्रोत साधनबिना पढाउन बाध्य छन्।नियमित मूल्याङ्कन र पेशागत विकासमा कमजोरी छ।अनलाइन शिक्षा, कम्प्युटर र इन्टरनेट पहुँच शहरमा मात्र केन्द्रित छ, गाउँमा अझै कमजोर छ।पढाइ सकेपछि सीप अभावका कारण धेरै युवा बेरोजगार हुने वा विदेशिनुपर्ने अवस्था छ।समग्रमा नेपालको शिक्षा प्रणालीमा पहुँच विस्तार र नीतिगत सुधार भए पनि अझै गुणस्तरीय, सीपमुखी, प्रविधिमैत्री र समानतामूलक बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।शिक्षा प्रणालीलाई समयानुकूल परिमार्जन गर्न सके मात्र देशको समग्र विकास सम्भव हुन्छ।

उच्च शिक्षा प्राप्त गरेपछि पनि बेरोजगारी र विदेशिने समस्या: सामान्यतया मलाइ सधै यहि प्रश्नले सोच्न बाध्य बनाउछ , के हामी साच्चै शिक्षित छौ ? यदि छौ भने बेरोजगार किन? र बिदेशप्रती  आकर्षण बढ्दो के भएर ? यसको उत्तर दिनलाइ म कुनै बिज्ञ /दार्शनिक र बिचारक त होइन तर ब्यक्तिगत भोगाइ र अनुभवले यसको जवाफ खोज्ने प्रयास गरेको हो।माथिका प्रश्नको जवाफ दुइ कुराले दिन्छ।

• शैक्षिक प्रमाणपत्र हासिल गर्नु र शिक्षित हुनु /ज्ञान आर्जन गर्नुमा भिन्नता।
• औपचारिक शिक्षा पूरा गर्नु र ब्यबहारिक सिपयुक्त शिक्षा पूरा गर्नुमा भिन्नता।

के हो ? के छ ?भिन्नता :

शिक्षा हासिल गर्नु :-विद्यालय, कलेज वा विश्वविद्यालयमा पढेर प्रमाणपत्र (सर्टिफिकेट, डिग्री) प्राप्त गर्नु।यो औपचारिक प्रक्रिया हो, जसलाई अरूले सजिलै देख्न सक्छन्।उदाहरण: कसैले स्नातक वा स्नातकोत्तर पढेपछि शिक्षा हासिल गरेको भनिन्छ।

शिक्षित हुनु/ज्ञान आर्जन गर्नु :-प्राप्त ज्ञान, सीप र मूल्य–मान्यतालाई व्यवहारमा उतार्नु।सामाजिक चेतना, सदाचार, सहिष्णुता, जिम्मेवारी, व्यावहारिक ज्ञानको प्रयोग।प्रमाणपत्र नभए पनि सोच, आचरण र व्यवहारले मानिसलाई शिक्षित बनाउँछ।अहिले हामी सामान्य मात्रै निवेदन लेख्नुपर्यो,लोकसेवा अथवा विभिन्न क्षेत्रमा खुलेका आबेदन फारम भर्नु पर्यो र केही योजना बनाउनु पर्यो भने मात्रै पनि हारगुहार गर्नुपर्छ।अङ्ग्रेजीमा स्नातकोत्तर गरेका भनिनेहरु अङ्ग्रेजीमा बोल्न आउदैन बरु ३/४ बर्ष बिदेश बसेर आएका ८ पास दाजुभाइहरु फरर कुराकानी गर्दछन। हिसाब गर्नुपर्यो भने क्यालकुलेटर खोज्ने हामी घरमा १ नपढेको आमाले  औलामा हिसाब गर्नुहुन्छ  भने आखिर हामी के आर्जन गरेका रहेछौ ? के पढेको रहेछौ ?  हामी किताब पढेर रटेर परिक्षा पास त गरौला तर जिवनमा आउने परिक्षाहरु पार गर्न सक्दैनौ।हामी सरकारी परिक्षा पास गरेर हाकिम त बन्न सकौला तर मान्छे बन्न सक्दैनौ।

संक्षेपमा शिक्षा हासिल गर्नु कागजी योग्यता (degree, certificate) शिक्षित हुनु  व्यवहारिक चेतना, सदाचार र ज्ञानको सही प्रयोग भन्न मिल्छ: शिक्षा कक्षामा सिकाइन्छ, तर शिक्षित हुनु जीवनमा देखाइन्छ।अब जाउ मैले खोजेको ,देखेको र भोगेको भन्दा नेपाली शिक्षा प्रणालीले उत्पन्न बेरोजगारी र विदेशिने मुख्य कारणहरू तर्फ

शिक्षा र बजारको माग बिचको खाडल (Mismatch): पुरानो पाठ्यक्रम: विश्वविद्यालयका पाठ्यक्रमहरू समयसापेक्ष छैनन् र बजारको हालको माग तथा प्रविधिको विकासअनुसार अद्यावधिक भएका छैनन्।व्यावहारिक सीपको कमी: उच्च शिक्षा बढी सैद्धान्तिक (Theoretical) छ। विद्यार्थीहरूले श्रम बजारमा आवश्यक पर्ने व्यावहारिक, प्राविधिक र नरम सीपहरू (Practical, Technical, and Soft Skills) पर्याप्त मात्रामा हासिल गर्न पाउँदैनन्।अनुसन्धान र नवीनताको अभाव: नेपालका उच्च शिक्षण संस्थाहरूमा अनुसन्धान (Research) र नवीनता (Innovation) लाई प्रोत्साहन दिइँदैन, जसले गर्दा उद्यमशीलता (Entrepreneurship) को विकास हुन सकेको छैन।

पर्याप्त रोजगारीका अवसरको अभाव: सुस्त औद्योगिक विकास: देशमा ठूला उद्योग, कारखाना र उत्पादनमूलक क्षेत्र को विकास सुस्त छ।यसले गर्दा उच्च शिक्षित जनशक्तिका लागि पर्याप्त मात्रामा गुणस्तरीय रोजगारी का अवसर सिर्जना हुन सकेका छैनन्।

सरकारी क्षेत्रमा सीमितता: सरकारी जागिरका अवसरहरू सीमित छन् र प्रतिस्पर्धा अत्यधिक छ।राजनीतिक अस्थिरता र नीतिगत अस्पष्टता: बारम्बारको राजनीतिक अस्थिरता र लगानीमैत्री नीतिको अभावले निजी क्षेत्र लाई ठूलो लगानी गर्न र रोजगारी सिर्जना गर्न निरुत्साहित गरेको छ।

शैक्षिक गुणस्तर र योग्यताको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान : गुणस्तरमा प्रश्न: नेपालका अधिकांश विश्वविद्यालय र कलेजहरूको शैक्षिक गुणस्तरको स्तर (Standard) अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको छैन। यसले गर्दा प्राप्त डिग्रीको विश्वव्यापी मान्यता माथि प्रश्न उठ्छ।दक्षतामा कमी: उच्च शिक्षा प्राप्त गरेका भनिएका जनशक्तिमा पनि आवश्यक दक्षता र क्षमता को कमी देखिन्छ, जसले गर्दा उनीहरू विदेशी रोजगार बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न बाध्य हुन्छन्।

सामाजिक र आर्थिक पक्ष: उच्च आयको अपेक्षा: उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि युवाहरूमा आकर्षक तलब (High Salary) र राम्रो जीवनशैली को अपेक्षा हुन्छ।नेपालमा उपलब्ध तलब विदेशी अवसरको तुलनामा निकै कम हुने भएकाले युवाहरू विदेशतर्फ आकर्षित हुन्छन्।सुरक्षित भविष्यको खोजी: विदेशी भूमिमा राम्रो कामको अवसर, सुरक्षित भविष्य, उत्कृष्ट स्वास्थ्य सेवा र गुणस्तरीय शिक्षाको खोजीमा युवाहरू पलायन हुन बाध्य भएका छन्।परिवारको दबाब र साथीहरूको प्रभाव: विदेशमा राम्रो कमाइ गरिरहेका आफन्त र साथीहरूको देखासिकी र परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार्ने दबाबले गर्दा पनि युवाहरू विदेशिने निर्णय गर्छन्।उच्च शिक्षा र रोजगारी बजारको संरचनात्मक समस्या, शैक्षिक गुणस्तरको कमी, र देशभित्र आकर्षक अवसरको अभाव नै नेपालमा उच्च शिक्षा पाएका युवाहरूको बेरोजगारी र विदेश पलायनका मुख्य कारणहरू हुन्।

नेपाललाई आवश्यक शिक्षा : नेपाललाई वर्तमान चुनौतीहरूको सामना गर्न र समृद्धिको मार्गमा अगाडि बढ्नका लागि व्यवहारमुखी (Practical) र गुणस्तरीय शिक्षाको खाँचो छ।नेपाललाई अहिले किताबी ज्ञान भन्दा बढी व्यावहारिक सीप दिने शिक्षा आवश्यक छ।प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा लाई विद्यालय तहदेखि नै बलियो बनाइनुपर्छ। कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि (IT) र निर्माण जस्ता क्षेत्रमा तत्काल बजारको माग पूरा गर्न सक्ने गरी दक्ष जनशक्ति तयार गर्ने पाठ्यक्रम लागु गर्नुपर्छ।यसले गर्दा युवाहरू नोकरी खोज्ने भन्दा नोकरी दिने (Job Creators) उद्यमी बन्न सक्छन्।आलोचनात्मक सोच र समस्या समाधानमुखी शिक्षा परम्परागत कण्ठ पार्ने (Rote Learning) पद्धतिको अन्त्य गरी विद्यार्थीहरूमा आलोचनात्मक सोच (Critical Thinking), सिर्जनशीलता र समस्या समाधान गर्ने क्षमता विकास गर्ने शिक्षण विधि अपनाउनु आवश्यक छ।विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो समाज र देशका चुनौतीहरूलाई बुझ्न र समाधानका लागि नयाँ विचारहरू ल्याउन प्रेरित गरिनुपर्छ।

गुणस्तरमा समानता र समावेशी शिक्षा : शिक्षाको गुणस्तरमा रहेको ठूलो असमानता हटाउनु जरुरी छ।सबै भौगोलिक क्षेत्र र आर्थिक अवस्थाका विद्यार्थीहरूले समान र गुणस्तरीय शिक्षा पाउनुपर्छ।महिला, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र सीमान्तकृत समुदायका लागि शिक्षामा समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।यसका लागि सामुदायिक विद्यालयको पूर्वाधार र शिक्षकको तालिममा ठूलो लगानी आवश्यक छ।

नैतिक र नागरिक शिक्षा : शिक्षाले केवल सीप मात्र होइन, असल नागरिक मूल्य र मान्यता पनि सिकाउनुपर्छ।इमान्दारिता, राष्ट्रियता, सहिष्णुता, सामाजिक उत्तरदायित्व र वातावरण संरक्षण जस्ता विषयहरूलाई पाठ्यक्रममा समावेश गरी विद्यार्थीहरूलाई जिम्मेवार र सचेत नागरिक बनाउनु आजको आवश्यकता हो।संक्षेपमा, नेपाललाई अबको पुस्तालाई देश विकासमा प्रत्यक्ष सहभागी गराउन सक्ने, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धी र नैतिकवान नागरिक बनाउन सक्ने परिवर्तनकारी शिक्षा आवश्यक छ।नेपालको शिक्षा प्रणालीले हालसम्म साक्षरता र पहुँचमा प्रगति गरेको भए पनि गुणस्तर, व्यावहारिकता र रोजगारीसँगको सम्बन्धमा गम्भीर चुनौती छ।केवल डिग्री होइन, जीवनमा प्रयोग गर्न सकिने ज्ञान र सीप प्रदान गर्ने शिक्षा प्रणाली आवश्यक छ।शिक्षा नीतिलाई व्यवहारमा उतारी, सीपमूलक र परिवर्तनकारी शिक्षा कार्यान्वयन गर्न सक्ने हो भने मात्र बेरोजगारी र विदेश पलायन घटाउन सकिन्छ, र देशलाई समृद्धिको बाटोमा अघि बढाउन सकिन्छ।